Chuyện với Thanh, chuyện với lịch sử

Lâm Trực@

Mấy hôm nay thiên hạ bàn tán nhiều về cuốn Chuyện với Thanh. Ban đầu tôi không định đọc. Dạo này sách nhiều quá. Người viết sách nhiều, người giới thiệu sách cũng nhiều. Có lúc tôi còn có cảm giác người khen sách hình như đông hơn người mua sách. Nhưng thấy người ta tranh luận dữ quá thì cũng tò mò. Mà tò mò vốn là cái tật khó bỏ.

Đọc xong, tôi không giận. Cũng chẳng có gì để giận. Một cuốn sách suy cho cùng vẫn chỉ là một cuốn sách. Người viết có quyền viết, người đọc có quyền khen chê. Nhưng tôi thấy tiếc.

Tiếc vì đây là một đề tài lớn.

Và càng đọc, tôi càng có cảm giác tác giả đang làm một công việc khá cực nhọc: cố chứng minh rằng mình hiểu giới trẻ.

Điều đó làm tôi nhớ đến mấy ông trung niên trên TikTok. Ngày nào cũng học nhảy theo nhạc trẻ, học nói tiếng lóng, học các trào lưu mới nhất. Xem cũng vui. Có điều, sau khi xem xong, người ta thường không nhớ bài hát. Người ta chỉ nhớ sự cố gắng.

Có lẽ đó cũng là cảm giác của tôi khi đọc Chuyện với Thanh.

Tôi hiểu ý tốt của người viết. Ai cũng muốn lịch sử đến gần người trẻ hơn. Nhưng tôi vẫn nghĩ có một sự nhầm lẫn khá phổ biến trong thời buổi này. Nhiều người tưởng rằng muốn nói chuyện với người trẻ thì phải biến mình thành người trẻ. Muốn giới trẻ đọc lịch sử thì lịch sử phải ăn mặc như giới trẻ, nói năng như giới trẻ, thậm chí suy nghĩ như giới trẻ.

Đó là một ngộ nhận.

Tôi chưa thấy đứa cháu nào yêu quý ông nội hơn chỉ vì ông nội thuộc vài câu tiếng lóng trên mạng. Điều khiến chúng yêu quý ông là vì ông là ông nội. Chứ không phải vì ông cố trở thành cháu nội.

Lịch sử cũng vậy.

Điều làm tôi băn khoăn nhất trong cuốn sách không phải mấy chữ “đi phượt”, “kiếm job” hay những cách diễn đạt tương tự. Nếu chỉ là chuyện dùng từ, có lẽ chẳng ai phản ứng mạnh đến thế.

Vấn đề nằm ở chỗ những từ ấy đã làm thay đổi cách người ta hiểu về câu chuyện.

Theo nghĩa thông thường, đi phượt là đi để trải nghiệm. Tìm việc là để kiếm sống. Đó là những nhu cầu rất bình thường và hoàn toàn chính đáng của con người.

Nhưng câu chuyện Nguyễn Tất Thành ra đi năm 1911 lại không phải một câu chuyện như vậy.

Người thanh niên ấy không lên tàu để khám phá thế giới theo nghĩa của một du khách. Cũng không lên tàu để tìm một nghề nghiệp ổn định nơi đất khách. Điều mà lịch sử ghi nhận, điều mà nhiều thế hệ học sinh Việt Nam được học, là khát vọng tìm hiểu vì sao dân tộc mình mất nước, vì sao nhân dân mình sống trong cảnh nô lệ, vì sao các nước phương Tây giàu mạnh và người lao động ở nhiều nơi trên thế giới đấu tranh chống áp bức như thế nào. Đó là một cuộc tìm kiếm có mục đích rất rõ ràng: tìm con đường cứu nước.

Nghe thì giống nhau. Cũng là xuống tàu, lên tàu. Cũng là đi từ nước này sang nước khác.

Nhưng lịch sử nhiều khi không nằm ở hành động.

Nó nằm ở mục đích.

Một người leo núi để ngắm cảnh khác với một người leo núi để cứu người mắc kẹt trên đỉnh. Cùng một con đường, cùng một ngọn núi, nhưng ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Bởi vậy, điều khiến nhiều người phản đối không phải vì họ dị ứng với ngôn ngữ Gen Z. Họ phản đối vì cảm thấy mục đích lịch sử của hành động đã bị làm mờ đi. Từ một cuộc ra đi mang theo câu hỏi về số phận dân tộc, nó thấp thoáng trở thành một chuyến đi mang màu sắc trải nghiệm cá nhân. Từ một hành trình tìm đường cứu nước, nó thấp thoáng giống một cuộc khám phá thế giới.

Khoảng cách giữa hai cách hiểu ấy không hề nhỏ.

Tôi nghĩ đây mới là điểm đáng bàn nhất.

Điều lạ là nhiều người bênh vực cuốn sách lại cho rằng phải dùng ngôn ngữ như vậy thì giới trẻ mới chịu đọc lịch sử. Nghe mãi tôi đâm lo cho giới trẻ. Hóa ra họ bị đánh giá thấp đến thế sao? Nếu đúng như vậy thì chắc rồi sẽ có ngày muốn dạy toán phải giải phương trình bằng meme, muốn dạy vật lý phải kèm biểu tượng cảm xúc, còn muốn dạy lịch sử thì phải biến các nhà cách mạng thành những travel blogger của thế kỷ trước.

May mà thanh niên Việt Nam thông minh hơn cách người lớn đang hình dung về họ.

Tôi có cảm giác cái đáng tiếc nhất của cuốn sách không nằm ở vài từ ngữ khiên cưỡng. Nó nằm ở một tư duy đang ngày càng phổ biến: cái gì cũng phải “trẻ hóa”, cái gì cũng phải “bắt trend”, cái gì cũng phải “đưa về ngôn ngữ giới trẻ”. Người ta sốt ruột đến mức tưởng rằng những giá trị lớn của lịch sử không thể tự đứng trên đôi chân của mình.

Thật ra lịch sử Việt Nam chưa bao giờ thiếu những câu chuyện hấp dẫn. Một dân tộc đi qua chiến tranh, thuộc địa, cách mạng và giành lại độc lập vốn đã có quá đủ chất liệu để thu hút bất kỳ ai còn quan tâm đến số phận con người. Điều lịch sử cần không phải là một lớp hóa trang mới. Điều lịch sử cần là những người kể chuyện đủ hiểu nó.

Tôi không nghĩ Chuyện với Thanh là một cuốn sách nguy hiểm. Nó chỉ là một cuốn sách khiến tôi tiếc. Tiếc vì tác giả rõ ràng có thiện chí. Tiếc vì đề tài quá lớn. Và tiếc vì trong lúc cố gắng kéo lịch sử lại gần người đọc, cuốn sách đôi khi đã kéo nó lệch khỏi chính ý nghĩa vốn có của nó.

Có người đi một vòng trái đất rồi trở về với vài tấm ảnh lưu niệm. Có người bước lên một con tàu ở bến Nhà Rồng rồi để lại dấu chân trong lịch sử.

Sự khác biệt không nằm ở quãng đường. Nó nằm ở câu hỏi người ta mang theo khi lên đường.