Điểm 10 và điểm liệt

Lâm Trực@

Ngày trước, người ta thường bảo học tài, thi phận. Bây giờ có lẽ phải bổ sung thêm một vế nữa: thi xong vẫn chưa chắc đã được tính là đã thi. Chuyện tưởng như đùa ấy lại xảy ra ở Tuyên Quang, nơi 328 học sinh sẽ phải bước vào một kỳ thi tốt nghiệp lần thứ hai. Không phải vì các em học kém, cũng chẳng phải vì đề thi quá sức, mà vì cả một hội đồng thi đã làm hỏng cái điều lẽ ra phải được giữ gìn cẩn trọng nhất: sự công bằng.

147 điểm 10 môn Toán từng khiến nhiều người tròn mắt. Một vài điểm 10 là chuyện bình thường. Mấy chục điểm 10 cũng có thể giải thích bằng chất lượng đào tạo. Nhưng khi điểm 10 mọc lên tua tủa như nấm sau cơn mưa, người ta có quyền đặt câu hỏi. Và khi cơ quan điều tra khởi tố hàng chục bị can, Bộ Giáo dục quyết định hủy toàn bộ kết quả của điểm thi để tổ chức thi lại, thì câu hỏi ấy đã có câu trả lời.

Đáng thương nhất vẫn là những học sinh học thật, thi thật. Các em giống như người đi chợ gặp phải cái cân đã bị chỉnh. Mua đúng một cân nhưng về nhà cân lại chỉ còn tám lạng. Lỗi đâu phải ở người mua, nhưng người chịu thiệt đầu tiên vẫn là người mua. Trong câu chuyện này cũng vậy. Người lớn làm sai, học sinh là người phải quay lại phòng thi, quay lại những ngày ôn tập, quay lại cảm giác thấp thỏm mà tưởng rằng mình đã đi qua.

Có người bảo thi lại cũng có cái lợi, thêm thời gian ôn bài. Lập luận ấy nghe chẳng khác gì an ủi một người vừa bị cháy nhà rằng thôi thì từ nay khỏi phải quét dọn. Người ta không buồn vì phải học thêm vài tuần. Người ta buồn vì công sức của mình bỗng nhiên bị đặt lại từ đầu chỉ vì sai lầm của người khác. Một kỳ thi vốn để đo năng lực học sinh, cuối cùng lại biến thành phép thử sức chịu đựng.

Điều đáng ngại hơn nằm ở căn bệnh thành tích. Nó giống thứ cỏ dại, nhổ năm nay, sang năm lại mọc. Trường nào cũng muốn có bảng vàng, địa phương nào cũng muốn có con số đẹp, báo cáo nào cũng thích những đường biểu đồ đi lên. Chỉ tiếc rằng giáo dục không phải cuộc thi trang trí thành tích. Một bảng điểm đẹp mà phải đánh đổi bằng sự trung thực thì cũng giống như quả dưa được bôi xanh cho bóng. Nhìn thì ngon mắt, bổ ra mới biết ruột đã hỏng.

Điều khiến nhiều người nhẹ lòng là Bộ Giáo dục không chọn cách vá víu. Hủy kết quả, tổ chức thi lại, tạm dừng xét tuyển để bảo đảm quyền lợi cho học sinh là quyết định không dễ dàng nhưng cần thiết. Bởi nếu biết sai mà vẫn nhắm mắt cho qua thì từ năm sau sẽ còn bao nhiêu người tin rằng kỳ thi quốc gia là cuộc chơi công bằng? Niềm tin không phải chiếc áo rách muốn vá lúc nào cũng được. Có những vết rách càng khâu càng lộ.

Nhưng thi lại chỉ là phần ngọn. Điều người dân chờ đợi hơn là những người làm méo mó kỳ thi sẽ phải chịu trách nhiệm đến cùng. Nếu học sinh phải làm lại bài thi thì những người làm sai cũng phải làm lại “bài thi lương tâm” của mình trước pháp luật. Không thể có chuyện điểm của học sinh bị hủy, còn trách nhiệm của người lớn lại chìm vào những bản kiểm điểm dài hơn cả quyết tâm nhưng nhẹ hơn một tờ giấy.

Có lẽ sau này, nhiều học sinh ở Tuyên Quang sẽ không nhớ đề Toán năm ấy có mấy câu khó, đề Văn ra tác phẩm gì. Điều các em nhớ nhất sẽ là bài học đầu đời rằng có những lúc người tử tế vẫn phải trả giá cho sự cẩu thả hoặc gian dối của người khác. Đó là bài học chẳng cuốn sách giáo khoa nào muốn dạy, nhưng cuộc sống lại buộc các em phải học.

Giáo dục vốn là nơi gieo niềm tin. Một điểm 8 thật luôn đáng quý hơn một điểm 10 được chống lưng. Một học sinh trượt vì thiếu nửa điểm vẫn đáng trân trọng hơn một học sinh đỗ nhờ nửa điểm không thuộc về mình. Bởi điểm số chỉ quyết định cánh cửa vào đại học, còn sự trung thực mới quyết định con đường của một con người.

Rồi kỳ thi lại sẽ kết thúc. Điểm sẽ được công bố. Các trường đại học sẽ tiếp tục tuyển sinh. Mọi chuyện rồi cũng sẽ qua. Nhưng điều đáng để nhớ không phải là năm ấy có bao nhiêu điểm 10, mà là năm ấy có một bài học rất đắt: trong giáo dục, điểm liệt đáng sợ nhất không nằm trên bài thi của học sinh, mà nằm trong lương tâm của những người được giao nhiệm vụ giữ gìn sự công bằng. Khi người cầm cân làm cong cái cân, thì mọi con số đẹp đều chỉ là lớp sơn mới phủ lên một bức tường đã nứt.