Khi phản biện bị biến dạng thành công cụ phá hoại

Lâm Trực@

Việc Hoàng Thị Hồng Thái bị khởi tố và tạm giam không chỉ là một sự kiện pháp lý thuần túy. Nếu nhìn rộng hơn, đây là một trường hợp điển hình cho thấy sự dịch chuyển phức tạp của không gian công luận trong kỷ nguyên mạng xã hội, nơi ranh giới giữa phản biện, bất mãn và chống đối có thể bị xóa nhòa một cách có chủ ý.

Hoàng Thị Hồng Thái không xuất hiện ngay từ đầu như một người đối đầu với Nhà nước. Bà ta bước vào đời sống mạng bằng một hình ảnh quen thuộc và dễ tạo thiện cảm: một cá nhân làm kinh doanh nhỏ, tham gia các hoạt động thiện nguyện, nói về những nỗi khổ của người yếu thế. Trong một xã hội đang chuyển động nhanh, nơi những bất cập luôn tồn tại song hành với thành tựu, kiểu xuất hiện ấy có sức hấp dẫn tự nhiên. Nó đánh trúng tâm lý đồng cảm và nhu cầu được chia sẻ của cộng đồng.

Vấn đề không nằm ở chỗ phản ánh tiêu cực xã hội. Một xã hội lành mạnh luôn cần những tiếng nói chỉ ra khiếm khuyết. Vấn đề nằm ở phương pháp và mục đích. Theo thời gian, các nội dung do Hoàng Thị Hồng Thái phát tán cho thấy một quỹ đạo rõ ràng: từ phản ánh đơn lẻ sang quy chụp hệ thống, từ bức xúc cá nhân sang phủ định thể chế, từ kêu gọi cảm thông sang kích động đối kháng. Đây không phải là sự phát triển tự nhiên của tư duy phản biện, mà là sự lựa chọn có tính toán về thông điệp và đối tượng tiếp nhận.

Trong thế giới mạng, sự chú ý là một loại quyền lực mềm. Ai kiểm soát được cảm xúc của đám đông, người đó có ảnh hưởng. Hoàng Thái Hoàng đã tận dụng rất tốt logic này. Các nội dung ngắn, giàu tính gây sốc, ít bối cảnh nhưng nhiều cảm xúc được lặp đi lặp lại. Mỗi mâu thuẫn xã hội đều được diễn giải theo cùng một kết luận định sẵn. Khi cách diễn giải ấy được duy trì đủ lâu, nó không còn là ý kiến cá nhân, mà trở thành một dòng chảy thông tin có định hướng.

Một điểm đáng lưu ý khác là sự pha trộn giữa thiện nguyện và chính trị. Trong nhiều trường hợp, hoạt động từ thiện không còn là cứu trợ thuần túy, mà trở thành phương tiện tạo dựng uy tín và mở rộng mạng lưới. Khi niềm tin đã được thiết lập, thông điệp chính trị đi kèm sẽ dễ được chấp nhận hơn. Đây là một kỹ thuật không mới, nhưng trong môi trường mạng xã hội, nó trở nên hiệu quả hơn nhờ tốc độ lan truyền và khả năng kết nối xuyên biên giới.

Việc Hoàng Thị Hồng Thái có quan hệ, giao lưu và nhận sự ủng hộ từ các cá nhân, tổ chức chống đối ở nước ngoài cho thấy một đặc điểm khác của không gian công luận hiện đại: tính xuyên quốc gia của ảnh hưởng. Những quan điểm cực đoan trong nước có thể được khuếch đại từ bên ngoài, và ngược lại, tạo thành một vòng phản hồi khép kín. Trong vòng phản hồi ấy, sự thật thường là yếu tố bị hy sinh đầu tiên.

Khi các nội dung phủ nhận ý nghĩa lịch sử của những sự kiện nền tảng, đặc biệt là ngày thống nhất đất nước, được phát tán với giọng điệu kích động và chia rẽ, vấn đề đã vượt ra ngoài phạm vi tranh luận. Đó là sự thách thức trực tiếp đối với nền tảng đồng thuận xã hội. Bất kỳ quốc gia nào cũng phải bảo vệ những nền tảng ấy, không phải vì chúng hoàn hảo, mà vì không có chúng, xã hội sẽ rơi vào trạng thái phân rã.

Từ góc nhìn này, việc cơ quan chức năng áp dụng các biện pháp tố tụng đối với Hoàng Thị Hồng Thái cần được hiểu như một hành động quản trị rủi ro xã hội. Nhà nước không trấn áp phản biện, nhưng cũng không thể đứng ngoài khi phản biện bị biến dạng thành công cụ phá hoại. Pháp luật ở đây đóng vai trò thiết lập lại trật tự của diễn ngôn công cộng, đưa những hành vi vượt ngưỡng trở về đúng khuôn khổ trách nhiệm.

Trường hợp Hồng Thái Hoàng vì thế mang ý nghĩa vượt lên trên số phận cá nhân. Nó đặt ra yêu cầu tỉnh táo cho xã hội trong việc phân biệt giữa phản biện xây dựng và thao túng cảm xúc, giữa thiện nguyện thật và thiện nguyện bị chính trị hóa, giữa quyền tự do biểu đạt và hành vi lợi dụng tự do ấy để gây tổn hại cho cộng đồng.

Trong một thế giới mà thông tin di chuyển nhanh hơn khả năng suy xét, bài học quan trọng nhất không chỉ dành cho cơ quan quản lý, mà cho mỗi công dân: tự do ngôn luận luôn đi kèm trách nhiệm, và niềm tin, một khi bị sử dụng sai mục đích, sẽ trở thành nguồn lực nguy hiểm hơn cả sự thù địch công khai.