Điều quý giá hơn những điểm 10

Lâm Trực@

Mỗi mùa thi khép lại, điều còn đọng lại trong ký ức của nhiều người không chỉ là bảng điểm. Đó là những buổi tối đèn học sáng đến khuya, là những cuốn vở dày kín nét bút, là hình ảnh người mẹ lặng lẽ ngồi đợi con ngoài cổng trường, người cha đứng nép dưới tán cây tránh nắng chỉ để chờ vài tiếng đồng hồ con bước ra khỏi phòng thi. Phía sau mỗi điểm số là biết bao tháng ngày miệt mài của học sinh, sự hy sinh thầm lặng của gia đình và cả niềm kỳ vọng của thầy cô. Bởi vậy, một kỳ thi quốc gia chưa bao giờ chỉ là cuộc đua của những con số. Điều mà xã hội mong muốn hơn cả là sự công bằng để mọi nỗ lực đều được ghi nhận xứng đáng.

Thí sinh tham dự kỳ thi năm nay. Ảnh: báo Tiền Phong

Thế nhưng, kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay lại khép lại bằng những câu hỏi nhiều hơn những lời chúc mừng. Những thống kê về kết quả môn Toán tại Tuyên Quang, với số lượng điểm 10 tăng đột biến và tập trung bất thường ở một số nhóm thí sinh, nhanh chóng trở thành chủ đề được bàn luận trên khắp các diễn đàn. Không lâu sau đó, thông tin về một phòng thi tại Hà Tĩnh có 16 trong số 22 thí sinh đạt điểm tuyệt đối cũng tiếp tục thu hút sự chú ý. Những con số ấy khiến nhiều người ngạc nhiên, thậm chí hoài nghi, bởi chúng dường như vượt ra ngoài những quy luật thống kê quen thuộc của các kỳ thi quốc gia.

Điều đáng ghi nhận là thay vì né tránh, các cơ quan chức năng đã nhanh chóng vào cuộc. Tại Tuyên Quang, toàn bộ các bài thi đạt điểm 10 môn Toán được rút ra để kiểm tra, quy trình coi thi và chấm thi được rà soát, dữ liệu học tập của thí sinh được đối chiếu, đồng thời lực lượng công an tham gia xác minh các thông tin liên quan. Ở Hà Tĩnh, ngành giáo dục cũng tiến hành rà soát toàn bộ quy trình tổ chức kỳ thi sau khi dư luận đặt ra những băn khoăn, dù kết quả ban đầu cho thấy phòng thi được nhắc đến chủ yếu là học sinh của các lớp chuyên Toán. Những động thái ấy cho thấy một nguyên tắc rất quan trọng: mọi dấu hiệu bất thường đều cần được kiểm tra nghiêm túc, nhưng mọi kết luận cũng phải dựa trên chứng cứ chứ không thể xuất phát từ cảm tính.

Thực ra, sự nhạy cảm của xã hội trước những hiện tượng như vậy không phải là điều khó hiểu. Tám năm trước, những vụ gian lận điểm thi ở Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình đã để lại một bài học đau xót. Khi ấy, hàng trăm bài thi bị can thiệp trái phép, nhiều cán bộ giáo dục và những người liên quan phải đứng trước vành móng ngựa, nhiều thí sinh bị hủy kết quả sau khi đã nhập học. Những bản án đã khép lại một vụ việc, nhưng vết xước trong lòng xã hội thì không dễ xóa. Bởi điều mất đi không chỉ là sự công bằng của một kỳ thi, mà còn là niềm tin của hàng triệu học sinh và phụ huynh rằng chỉ cần học thật, thi thật thì sẽ nhận được kết quả xứng đáng.

Chính vì từng trải qua những bài học ấy nên hôm nay, mỗi dấu hiệu khác thường đều khiến dư luận quan tâm nhiều hơn. Đó không hẳn là sự nghi ngờ, mà là mong muốn bảo vệ những giá trị mà giáo dục phải gìn giữ. Tuy nhiên, quan tâm không có nghĩa là vội vàng kết luận. Một bảng thống kê chỉ có thể phản ánh sự bất thường về mặt dữ liệu, chứ không thể tự mình chứng minh có hay không hành vi gian lận. Một trường chuyên có kết quả vượt trội, một phòng thi có nhiều học sinh đạt điểm cao hoặc một địa phương có số lượng điểm 10 tăng mạnh đều cần được giải thích bằng quá trình kiểm tra khách quan. Chỉ có kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền mới là căn cứ để đưa ra kết luận cuối cùng.

Từ những sự việc đang được quan tâm, có lẽ cũng là lúc chúng ta nhìn lại yêu cầu đối với công tác tổ chức các kỳ thi quốc gia. Một kỳ thi càng có ý nghĩa thì càng phải được bảo vệ bằng những quy trình nghiêm ngặt. Từ khâu ra đề, bảo mật đề thi, coi thi, chấm thi cho đến việc phân tích dữ liệu sau kỳ thi đều cần được kiểm soát chặt chẽ. Những tiến bộ của công nghệ hoàn toàn có thể hỗ trợ ngành giáo dục phát hiện sớm những phổ điểm bất thường, những sai lệch thống kê hoặc những dấu hiệu cần kiểm tra sâu hơn. Minh bạch không chỉ giúp phát hiện sai phạm nếu có, mà còn là cách tốt nhất để bảo vệ danh dự của những học sinh học thật, thi thật và những cán bộ làm đúng trách nhiệm.

Có một điều cũng đáng suy ngẫm không kém. Trong khi các cơ quan chức năng cần thời gian để kiểm tra và xác minh, thì trên mạng xã hội, chỉ vài giờ đồng hồ là đủ để hàng nghìn bình luận xuất hiện. Không ít người sẵn sàng quy kết, chỉ trích hoặc khẳng định một điều gì đó như thể kết luận cuối cùng đã có. Sự nóng vội ấy đôi khi gây ra những tổn thương rất thật. Nếu những học sinh đạt điểm cao hoàn toàn bằng năng lực của mình thì các em sẽ phải mang theo ánh nhìn nghi ngờ của dư luận một cách oan uổng. Ngược lại, nếu có sai phạm thì chính việc xác minh đầy đủ và xử lý nghiêm minh mới là câu trả lời thuyết phục nhất, chứ không phải những lời kết tội trên mạng.

Trong một xã hội thượng tôn pháp luật, quyền được đặt câu hỏi luôn cần được tôn trọng, nhưng quyền ấy phải đi cùng trách nhiệm với phát ngôn của mình. Chia sẻ hoặc bình luận về một thông tin chưa được kiểm chứng không chỉ có thể làm tổn hại đến danh dự của người khác mà trong một số trường hợp còn khiến chính người đăng tải phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Sự tỉnh táo vì thế không phải là thái độ thờ ơ trước các vấn đề xã hội, mà là biết phân biệt giữa nghi vấn và kết luận, giữa thông tin và tin đồn, giữa cảm xúc cá nhân và sự thật cần được kiểm chứng.

Suy cho cùng, điều quý giá nhất của một kỳ thi quốc gia không phải là có bao nhiêu điểm 10, cũng không phải địa phương nào đứng đầu bảng xếp hạng. Những con số ấy rồi sẽ được thay thế bởi mùa thi năm sau. Điều ở lại lâu hơn chính là niềm tin của học sinh rằng sự cố gắng của mình sẽ được đền đáp bằng sự công bằng; là niềm tin của phụ huynh rằng con em mình đang trưởng thành trong một môi trường giáo dục liêm chính; là niềm tin của xã hội rằng mỗi tấm bằng, mỗi kết quả và mỗi cơ hội bước vào giảng đường đại học đều được xây dựng trên năng lực thực chất.

Hy vọng rằng sau quá trình kiểm tra, rà soát của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan chức năng, mọi băn khoăn của dư luận sẽ được giải đáp bằng những kết luận khách quan, minh bạch và có sức thuyết phục. Đó không chỉ là câu trả lời cho những con số của kỳ thi năm nay, mà còn là lời khẳng định rằng giáo dục Việt Nam luôn đủ dũng khí nhìn thẳng vào những dấu hỏi, đủ quyết tâm sửa chữa những thiếu sót nếu có và đủ bản lĩnh để bảo vệ sự trung thực – giá trị cốt lõi làm nên ý nghĩa của mọi kỳ thi. Khi niềm tin được gìn giữ, mỗi mùa thi sẽ thực sự khép lại bằng nụ cười của những người xứng đáng và mở ra hy vọng về một nền giáo dục ngày càng công bằng, nhân văn và đáng tin cậy hơn.