Khi quyền lực quản lý biến thành chi phí của thị trường

Lâm Trực@

Một nền kinh tế không vận hành bằng khẩu hiệu, mà bằng chi phí. Trong số các loại chi phí ấy, nguy hiểm nhất không phải là thuế, cũng không phải là lãi suất, mà là chi phí phát sinh từ quyền lực bị sử dụng sai mục đích. Vụ án xảy ra tại Cục Quản lý lao động ngoài nước, với sự liên đới của một cựu Thứ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, là một minh họa điển hình cho hiện tượng đó.

Cựu Thứ trưởng Nguyễn Bá Hoan bị xác định nhận hối lộ 5,2 tỷ đồng. Ảnh: TC&DN

Theo kết luận điều tra của cơ quan chức năng, hơn 20 cá nhân đã bị đề nghị truy tố trong một chuỗi hành vi nhận hối lộ, môi giới hối lộ và vi phạm quy định kế toán. Trọng tâm của vụ việc nằm ở cách mà quyền lực quản lý Nhà nước đối với hoạt động đưa người lao động Việt Nam ra nước ngoài đã bị biến dạng: từ công cụ điều tiết thành công cụ gây sức ép; từ chức năng phục vụ lợi ích công thành phương tiện tạo lợi ích tư.

Về mặt thể chế, Cục Quản lý lao động ngoài nước được trao quyền rất lớn. Quyền ấy bao gồm việc thẩm định, phê duyệt, gia hạn hay thu hồi giấy phép; quyết định việc chấp thuận các hợp đồng cung ứng lao động ra nước ngoài. Trong một thị trường có độ rủi ro cao như xuất khẩu lao động – nơi thời gian, uy tín quốc tế và sinh kế của hàng nghìn gia đình phụ thuộc vào tiến độ hành chính – quyền lực này mang tính quyết định.

Vấn đề nảy sinh khi quyền lực không được sử dụng như một công cụ quản lý trung lập. Kết quả điều tra cho thấy, các cá nhân có trách nhiệm đã chủ động dựng lên những rào cản hành chính không cần thiết, kéo dài thời gian thẩm định, thậm chí tự thiết kế những quy trình trái quy định pháp luật, tạo ra một dạng “giấy phép con” vô hình. Khi đó, thị trường không còn vận hành theo luật, mà theo khả năng chi trả của doanh nghiệp.

Số tiền hối lộ mà các bị can bị cáo buộc nhận – hàng chục tỷ đồng – thực chất không phải là con số đáng bàn nhất. Điều đáng bàn hơn là cách mà khoản tiền ấy được “chuẩn hóa” như một chi phí tất yếu để doanh nghiệp tồn tại. Khi doanh nghiệp buộc phải chi tiền không phải để được ưu tiên, mà chỉ để được xử lý hồ sơ đúng tiến độ, thì đó không còn là hành vi cá biệt, mà là dấu hiệu của một sự méo mó mang tính cấu trúc.

Hệ quả của sự méo mó này không dừng lại ở tham nhũng cá nhân. Từ năm 2020 đến 2024, một số doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực xuất khẩu lao động đã đưa hơn 15.000 người đi làm việc ở nước ngoài với doanh thu lên tới hàng trăm tỷ đồng nhưng không kê khai thuế đầy đủ, gây thiệt hại lớn cho ngân sách Nhà nước. Điều đó cho thấy, khi cơ quan quản lý bị vô hiệu hóa bởi lợi ích nhóm, kỷ cương tài chính và pháp luật cũng bị bào mòn theo.

Đáng chú ý hơn, trong vụ việc này còn xuất hiện một tầng trung gian: những cá nhân, tổ chức đóng vai trò “môi giới chính sách”, đứng ra thu tiền để “lo trọn gói” giấy phép. Sự tồn tại của tầng trung gian ấy phản ánh một thực tế: khi thủ tục hành chính thiếu minh bạch và phụ thuộc quá nhiều vào con người, thị trường dịch vụ phi chính thức sẽ tự động hình thành để lấp chỗ trống.

Nhìn từ góc độ quản trị quốc gia, đây không chỉ là câu chuyện xử lý sai phạm, mà là câu chuyện về thiết kế thể chế. Một Nhà nước hiện đại không thể chỉ dựa vào đạo đức cá nhân của cán bộ, mà phải dựa vào cơ chế khiến cho tham nhũng trở nên khó khăn, rủi ro và không đáng để thực hiện. Quyền lực càng tập trung thì trách nhiệm giải trình càng phải rõ ràng; thủ tục càng phức tạp thì càng cần chuẩn hóa và số hóa để giảm không gian cho sự tùy tiện.

Vụ án tại Cục Quản lý lao động ngoài nước, vì thế, nên được nhìn nhận như một dữ kiện chính sách quan trọng. Nó cho thấy nhu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường trong những lĩnh vực nhạy cảm, nơi quyền lợi của người dân yếu thế – ở đây là người lao động đi làm việc ở nước ngoài – dễ bị tổn thương nhất.

Chống tham nhũng không chỉ là việc đưa những phong bì ra ánh sáng, mà là làm cho phong bì không còn đất sống. Điều đó chỉ có thể đạt được khi quyền lực được giới hạn bằng luật, vận hành bằng quy trình minh bạch, và bị giám sát bởi cả hệ thống chứ không phải bởi lòng tốt của từng cá nhân.