Vụ làm sai số liệu quan trắc: Khi sự thật bị điều chỉnh

Lâm Trực@

Tôi đọc thông tin về việc khởi tố ông Hoàng Văn Thức với một cảm giác không hẳn là bất ngờ. Những sự kiện như vậy, nếu nhìn bề ngoài, thường được tiếp nhận như một vụ việc riêng lẻ, một sai phạm cá nhân. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, người ta sẽ thấy nó phản ánh một vấn đề có tính cấu trúc, nơi mà sự lệch lạc không bắt đầu từ một con người, mà từ cách con người ta tổ chức và vận hành hệ thống của mình.

Ông Hoàng Văn Thức

Trong câu chuyện này, người ta nhắc đến các trạm quan trắc môi trường – những thiết bị được tạo ra để ghi nhận thực tại một cách khách quan. Khi con người không còn đủ tin cậy lẫn nhau, họ đặt niềm tin vào máy móc, vào những con số tưởng như không biết nói dối. Đó vốn là một bước tiến hợp lý của quản trị hiện đại. Nhưng rồi, chính ở chỗ ấy lại nảy sinh một nghịch lý: khi con người không trung thực, thì ngay cả những công cụ sinh ra để bảo vệ sự trung thực cũng bị kéo vào vòng xoáy của sự giả tạo.

Việc hàng loạt trạm quan trắc bị can thiệp, dữ liệu bị điều chỉnh, về bản chất không phải là câu chuyện kỹ thuật. Nó là câu chuyện về thái độ đối với sự thật. Khi người ta có thể bình thản điều chỉnh một con số môi trường – thứ liên quan trực tiếp đến không khí, nguồn nước, đến đời sống của cộng đồng – thì điều đó cho thấy một sự xuống cấp trong nhận thức về trách nhiệm. Và sự xuống cấp ấy không phải là hiện tượng cá biệt.

Ở đây, người ta nhắc đến những con số: hàng chục bị can, hàng chục doanh nghiệp, hàng trăm trạm quan trắc, hàng chục tỷ đồng. Nhưng bản thân các con số không phải là điều quan trọng nhất. Điều quan trọng là cách những con số ấy được tạo ra và được sử dụng. Khi một hệ thống có thể sản sinh ra những dữ liệu “đẹp” trong khi thực tế không đẹp, thì hệ thống đó đã mất đi chức năng cơ bản của nó: phản ánh sự thật.

Tôi không quan tâm nhiều đến việc các thiết bị được can thiệp bằng cách nào, hay các thủ đoạn kỹ thuật cụ thể ra sao. Những chi tiết ấy, xét cho cùng, chỉ là biểu hiện. Điều đáng nói hơn là một cơ chế đã tồn tại đủ lâu để cho phép những hành vi như vậy diễn ra trên diện rộng. Khi một hành vi sai trái có thể lặp lại nhiều lần, ở nhiều nơi, với nhiều chủ thể khác nhau, thì nó không còn là sai phạm cá nhân nữa. Nó trở thành một dạng “bình thường mới” trong nhận thức của những người tham gia.

Người ta cũng nói đến việc đấu thầu, đến những rào cản kỹ thuật được thiết kế để loại bỏ cạnh tranh, đến việc nâng giá thiết bị để tạo ra phần chênh lệch. Những điều đó không mới. Chúng ta đã nghe nhiều, đã thấy nhiều. Nhưng mỗi lần một vụ việc như vậy được đưa ra ánh sáng, điều cần suy nghĩ không phải là sự lặp lại của thủ đoạn, mà là sự lặp lại của thái độ. Một thái độ coi nhẹ các chuẩn mực, coi nhẹ các quy tắc, và cuối cùng là coi nhẹ lợi ích của xã hội.

Việc khởi tố, điều tra, xét xử là cần thiết. Đó là cách mà hệ thống tự điều chỉnh mình. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc xử lý cá nhân, thì chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng hơn của vấn đề. Bởi vì điều cần được đặt ra không chỉ là “ai sai”, mà là “tại sao sai phạm có thể tồn tại và phát triển trong một thời gian dài như vậy”.

Trong một xã hội vận hành bằng các thiết chế, niềm tin không chỉ được xây dựng bằng lời nói, mà bằng khả năng bảo đảm rằng những gì được báo cáo là đáng tin cậy. Khi dữ liệu môi trường – một trong những dữ liệu nhạy cảm nhất – có thể bị điều chỉnh một cách có hệ thống, thì niềm tin ấy bị tổn thương. Và khi niềm tin bị tổn thương, chi phí để khôi phục nó luôn lớn hơn rất nhiều so với những gì đã bị thất thoát.

Tôi nghĩ rằng, điều đáng suy ngẫm nhất trong câu chuyện này không phải là quy mô của sai phạm, mà là bản chất của nó. Đó là sự thay thế sự thật bằng một phiên bản thuận tiện hơn. Và khi sự thay thế ấy trở nên quen thuộc, người ta sẽ dần mất đi nhu cầu đối diện với sự thật.

Một hệ thống chỉ có thể bền vững khi nó chấp nhận sự thật, kể cả những sự thật không dễ chịu. Nếu người ta chọn cách làm cho các con số trở nên “đẹp”, thì cái giá phải trả sẽ không nằm ở những bản án, mà nằm ở chính môi trường sống – thứ mà không một con số nào có thể bù đắp được khi nó đã bị tổn hại.