Đất nước trong dòng chảy của những im lặng bị đánh mất

Lâm Trực@

Tôi đọc bài viết của Lê Việt Đức trên Facebook, bình luận về bài của nhà văn Tạ Duy Anh, và lòng không khỏi băn khoăn trước cách ông ấy khái quát hóa một nỗi niềm cá nhân thành bức tranh gần như toàn diện và bi quan về đất nước. Ông Đức viết với nỗi lòng của một người già: từ “tranh cướp” đến tư duy tổng bằng không, từ cái chết của không gian công đến vết thương liên thế hệ, từ người già muốn “thoát nợ” đến người trẻ thốt lên câu chửi thề tuyệt vọng – “Đ.M, ông tưởng tôi muốn sống lắm à!”. Những chi tiết ấy chạm vào một số thực tế tồn tại, nhưng cách ông ấy nối chúng lại thành một chuỗi logic dẫn đến “đất nước sẽ đi về đâu” thì lại chứa nhiều điểm sai lệch, phóng đại và thiếu cân bằng.

Xã hội chúng ta quả thật đang đối mặt với nhiều vấn đề. Sự thiếu lắng nghe trong các cuộc tụ họp, hiện tượng độc thoại trên mạng xã hội, cạnh tranh khốc liệt ở một số lĩnh vực khiến chi phí giao dịch xã hội tăng cao, và khoảng cách giữa một bộ phận cơ quan công quyền với người dân là có thật. Áp lực sinh tồn, bất an kinh tế và thuật toán của các nền tảng kỹ thuật số đã khuếch đại sự giận dữ, cực đoan. Những điều này đòi hỏi phải nhìn nhận nghiêm túc. Tuy nhiên, từ đó suy ra “chưa bao giờ đất nước lao vào cuộc tranh cướp, lừa đảo, gian dối chỉ biết thắng thua như bây giờ” là một khẳng định quá mức, thiếu chiều sâu lịch sử và thực tiễn.

Thực tế cho thấy, sau hơn bốn thập niên Đổi Mới, Việt Nam đã đạt được những bước tiến cụ thể và ấn tượng mà lịch sử chưa từng có. Từ một nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá và bao cấp khan hiếm, đất nước đã vươn lên với tốc độ tăng trưởng cao, GDP bình quân đầu người tăng nhiều lần, hàng chục triệu người thoát nghèo bền vững, đô thị hóa mạnh mẽ, hạ tầng hiện đại, xuất khẩu dẫn đầu nhiều ngành. Tầng lớp trung lưu mở rộng, thế hệ trẻ được tiếp cận giáo dục đại học, công nghệ số và cơ hội toàn cầu chưa bao giờ rộng mở đến vậy. Đây không phải là những con số trừu tượng, mà là những thay đổi cụ thể trong đời sống hàng triệu gia đình: nhà cửa khang trang hơn, con cái được học hành đàng hoàng, y tế và an sinh được cải thiện rõ rệt. Những dòng chảy positive-sum này đang diễn ra song song với những vết nứt, chứ không phải toàn bộ xã hội chỉ còn lại tranh cướp và zero-sum như ông Đức miêu tả.

Việc áp dụng máy móc các khái niệm phương Tây như “Public Sphere” của Habermas hay “Social Contract” bị phá vỡ cũng khiến lập luận của ông thiếu sức thuyết phục trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam. Không gian đối thoại quả có chỗ co hẹp, nhưng đồng thời cũng đang mở rộng qua nhiều kênh khác: dư luận mạng, các diễn đàn chính sách, phong trào khởi nghiệp, và sự tham gia của người dân vào giám sát quyền lực. Khoảng cách thế hệ tồn tại, nhưng không đến mức “đứt gãy dòng chảy lịch sử” như ông lo ngại. Nhiều bạn trẻ hôm nay không chỉ kiệt sức mà còn đang lặng lẽ kiến tạo: khởi nghiệp sáng tạo, tham gia các dự án cộng đồng, đòi hỏi công bằng xã hội một cách có tổ chức và thông minh. Người già cũng không chỉ mang tâm thế “thoát nợ”; trong họ vẫn là những kinh nghiệm quý báu và khát khao đóng góp cho thế hệ sau.

Những hạn chế ông Đức nêu ra – thiếu lắng nghe, tha hóa một phần – là có thật, nhưng quy chúng thành nguyên nhân gốc rễ dẫn đến “bẫy tha hóa xã hội” và phủ nhận gần như toàn bộ tiến bộ là không công bằng. Đất nước không đang chạy mù quáng mà đang chuyển mình mạnh mẽ, với những thành tựu kinh tế – xã hội làm nền tảng vững chắc. Vấn đề nằm ở việc khắc phục những bất cập một cách kiên trì, cụ thể: cải cách thể chế sâu hơn, nâng cao minh bạch, hoàn thiện an sinh xã hội, đổi mới giáo dục theo hướng tư duy phản biện và nhân văn, đồng thời xây dựng văn hóa lắng nghe thực chất thay vì khẩu hiệu.

Đất nước sẽ đi về đâu? Không phải bằng những dự báo bi quan từ nỗi lòng cá nhân, mà bởi lựa chọn tập thể và hành động cụ thể hôm nay. Trong dòng chảy ấy, chúng ta cần những tiếng nói sâu sắc, nhưng phải grounded trong thực tiễn đầy đủ ánh sáng lẫn bóng tối. Chỉ khi nhìn nhận đúng bản chất và quy mô của vấn đề, chúng ta mới có thể nối lại những sợi dây tin cậy, biến thách thức thành động lực để một Việt Nam hùng cường thực sự hiện hình.