Huấn Hoa Hồng và cái giá của hào quang mạng xã hội

Lâm Trực@

Có một thời, chỉ cần có hàng triệu người theo dõi trên mạng xã hội là người ta đã có thể tự xem mình như một thứ “thương hiệu”. Phát ngôn gây sốc, những cuộc khẩu chiến, hình ảnh phô trương, bán hàng, kêu gọi từ thiện… tất cả tạo nên một thứ quyền lực đặc biệt: quyền lực của sự chú ý. Nhưng sự chú ý trên mạng, dù lớn đến đâu, cuối cùng vẫn không thể đứng cao hơn pháp luật. Khi ánh sáng của dư luận soi vào những hoạt động phía sau màn hình, câu chuyện có thể lập tức chuyển sang một phạm vi khác.

Ngày 15/8, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an thông tin đã khởi tố Bùi Xuân Huấn, thường được biết đến với biệt danh “Huấn Hoa Hồng”, cùng một số người liên quan để điều tra các dấu hiệu vi phạm pháp luật. Huấn bị bắt tạm giam và bị điều tra về hai tội danh: “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” và “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Cùng bị khởi tố về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng có Phạm Thị Ngọc Linh, vợ Huấn và là chủ hộ kinh doanh mang tên mình; Hoàng Ngọc Cường, Tổng Giám đốc Công ty CP Sản xuất và thương mại Chara; Kiều Thị Hồng, vợ Cường; và Trương Thị Thương, Giám đốc Công ty cổ phần Thương mại và Dịch vụ Tam Đại Mộc.

Đáng chú ý, vụ án không bắt đầu từ một câu chuyện ồn ào trên mạng. Từ việc nắm tình hình trên không gian mạng, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ và Công an thành phố Hà Nội xác minh, thu thập tài liệu. Ngày 6/8, cơ quan điều tra khám xét khẩn cấp nơi ở, nơi làm việc của Huấn và những người liên quan, đồng thời triệu tập các cá nhân để làm rõ dấu hiệu bất thường.

Theo kết quả điều tra bước đầu được công bố, từ năm 2015 đến nay, Huấn xây dựng được lượng người theo dõi rất lớn trên Facebook, TikTok và các nền tảng khác. Những phát ngôn gây tranh cãi, cách tạo dựng hình ảnh và sự hiện diện thường xuyên trên mạng giúp người này có sức ảnh hưởng đáng kể. Chính thứ “tài sản vô hình” ấy sau đó được cơ quan điều tra cho rằng đã được tận dụng trong nhiều hoạt động kinh doanh và huy động tiền.

Phía sau những video, livestream hay lời kêu gọi tưởng như rất đời thường là những dòng tiền thực tế. Cơ quan điều tra bước đầu xác định Huấn cùng những người liên quan đã sử dụng hoạt động bán hàng trực tuyến, hoạt động từ thiện và mua bán tài sản để thực hiện các hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, thu lợi bất chính và gây thiệt hại cho Nhà nước cũng như một số cá nhân.

Một con số đáng chú ý: Huấn bị xác định bước đầu có liên quan đến việc chiếm đoạt của nhiều cá nhân tổng số tiền hơn 3 tỷ đồng. Ngoài ra, hoạt động kinh doanh nước hoa cùng vợ và các đồng phạm được xác định có tổng doanh thu hơn 300 tỷ đồng nhưng có dấu hiệu không xuất hóa đơn giá trị gia tăng, để doanh thu ngoài sổ sách, gây thiệt hại nhiều tỷ đồng cho ngân sách Nhà nước.

Nếu chỉ nhìn bằng con mắt mạng xã hội, doanh thu hàng trăm tỷ đồng có thể được coi là chuyện “làm ăn lớn”. Nhưng kế toán lại là một câu chuyện khác. Doanh thu không chỉ là con số để khoe trong một buổi livestream; đó còn là hóa đơn, chứng từ, sổ sách và nghĩa vụ với Nhà nước. Tiền có thể đi qua tài khoản rất nhanh, nhưng trách nhiệm pháp lý không biến mất khi màn hình tắt.

Vụ án cũng đang được mở rộng để làm rõ những hoạt động khác. Cơ quan điều tra cho biết Huấn từng huy động tiền từ thiện của nhiều tổ chức, cá nhân với số tiền lên tới hàng chục tỷ đồng và đang xác minh dấu hiệu sử dụng tiền không đúng mục đích. Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm, bởi tiền từ thiện vốn được trao gửi bằng lòng tin. Một người có thể bán hàng bằng quảng cáo, nhưng không thể đem lòng tin của cộng đồng ra làm món hàng để mua bán.

Ngày 14/8, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an bổ sung quyết định khởi tố Huấn về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. Theo khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự, trường hợp chiếm đoạt tài sản từ 500 triệu đồng trở lên có khung hình phạt từ 12 năm đến 20 năm tù hoặc tù chung thân. Khoản 3 Điều 221 cũng quy định hành vi vi phạm quy định về kế toán gây thiệt hại từ 1 tỷ đồng trở lên có thể bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm.

Dĩ nhiên, khởi tố mới là bước tố tụng để điều tra, làm rõ hành vi; trách nhiệm hình sự cụ thể của từng người còn phải được chứng minh bằng chứng cứ và quyết định theo trình tự pháp luật. Nhưng vụ việc đặt ra một câu hỏi rộng hơn: trong thời đại một tài khoản mạng xã hội có thể tạo ra sức ảnh hưởng lớn hơn cả một cửa hàng ngoài đời, chúng ta đã kiểm soát được bao nhiêu phần của thứ quyền lực mới ấy?

Mạng xã hội có thể biến một người bình thường thành người nổi tiếng chỉ sau vài tháng. Nó cũng có thể biến người nổi tiếng thành người bán hàng, người quảng bá, người kêu gọi đóng góp và thành một “thương hiệu” tác động tới hàng triệu người. Nhưng không có thuật toán nào miễn trừ trách nhiệm pháp lý. Không có lượng người theo dõi nào thay thế được hóa đơn. Không có livestream nào thay thế được sổ sách. Và càng không có danh tiếng nào có thể biến tiền của người khác thành tiền của mình.

Có lẽ đó mới là điều đáng suy nghĩ nhất từ câu chuyện Huấn Hoa Hồng. Trên mạng xã hội, người ta có thể dựng lên một hình ảnh chỉ trong vài phút. Nhưng để chứng minh một đồng tiền đến từ đâu, đi về đâu và thuộc về ai thì không thể dùng vài phút livestream để trả lời. Đến lúc ấy, hào quang không còn là tấm khiên. Nó có khi lại trở thành chiếc đèn rất sáng, soi rõ hơn những gì người ta từng nghĩ có thể giấu sau màn hình.